Czym jest stagflacja i dlaczego ma znaczenie w 2026 roku?

Skąd Pochodzi Termin "Stagflacja"?

Samo słowo jest połączeniem "stagnacji" i "inflacji." Brytyjski polityk Iain Macleod użył go po raz pierwszy podczas przemówienia w Izbie Gmin w 1965 roku. W tym czasie Zjednoczone Królestwo znajdowało się w trudnej sytuacji, ponieważ ceny rosły, a gospodarka prawie się nie rozwijała. Macleod potrzebował słowa na coś, co nie powinno istnieć, więc je wymyślił.

Przed przemówieniem Macleoda dominującym modelem w ekonomii była krzywa Phillipsa. Model ten, powszechnie akceptowany od końca lat 50. XX wieku, przedstawiał wyraźny kompromis między inflacją a bezrobociem. Gdy bezrobocie spadało, wzrastała inflacja. Gdy inflacja spadała, rosło bezrobocie. Decydenci traktowali to niemal jak pokrętło, którym mogli obracać, mając do wyboru zaakceptowanie nieco wyższej inflacji, by osiągnąć nieco większe zatrudnienie, lub odwrotnie.

Stagflacja zniszczyła to pokrętło. Pokazała, że bezrobocie i inflacja mogą wzrastać jednocześnie, a krzywa Phillipsa nie potrafiła wyjaśnić dlaczego. To zmusiło całe pokolenie ekonomistów do ponownego przemyślenia swoich założeń dotyczących funkcjonowania współczesnych gospodarek.

Co właściwie powoduje stagflację?

Stagflacja nie pochodzi z jednego źródła. Zazwyczaj wymaga kombinacji pecha i złej polityki, które zachodzą jednocześnie.

Szoki podażowe

Najczęstszym wyzwalaczem jest nagłe zakłócenie po stronie podaży gospodarki. Gdy koszt produkcji towarów gwałtownie rośnie z powodu czynnika zewnętrznego, takiego jak embargo na ropę, wojna czy pandemia, firmy stają w obliczu trudnych decyzji. Mogą podnieść ceny, aby pokryć wyższe koszty, lub mogą ograniczyć produkcję i zwolnić pracowników. W większości przypadków robią obie te rzeczy. W efekcie rosną ceny i bezrobocie dzieją się jednocześnie.

Embarco OPEC z 1973 roku to przykład z podręcznika. Arabskie kraje produkujące ropę naftową wstrzymały eksport do państw wspierających Izrael podczas wojny Jom Kipur. Ceny ropy wzrosły z około 3 dolarów za baryłkę do prawie 12 w ciągu kilku miesięcy. Każdy biznes opierający się na energii, a więc praktycznie każdy biznes, doświadczył gwałtownego wzrostu kosztów.

Błędy polityczne

Sama podaż szoków nie zawsze powoduje stagflację. Potrzebują wsparcia złych decyzji politycznych, które zwykle występują w dwóch odsłonach.

Po stronie monetarnej banki centralne czasami utrzymują stopy procentowe zbyt nisko i zbyt długo. Tania gotówka zachęca do pożyczania i wydawania, co napędza wzrost cen. Jeśli bank centralny zbyt długo zwleka z reakcją, inflacja nabiera rozpędu i staje się znacznie trudniejsza do powstrzymania.

Po stronie fiskalnej rządy mogą nadmiernie wydawać w sposób, który dolewa oliwy do ognia. Na przykład amerykańska Ustawa o zatrudnieniu z 1946 roku zobowiązywała rząd federalny do promowania "maksymalnego zatrudnienia." Choć cel był rozsądny, czasami prowadził decydentów do priorytetowego traktowania tworzenia miejsc pracy, nawet gdy inflacja była już wysoka.

Spirala płacowo-cenowa

Gdy inflacja osiąga wysoki poziom, zaczyna się samonapędzać. Pracownicy widząc rosnące ceny, domagają się wyższych płac, aby dotrzymać kroku. Firmy z kolei podnoszą ceny jeszcze bardziej, by pokryć wyższe wynagrodzenia. I cykl się powtarza.

To jest to, co ekonomiści nazywają "odkotwiczeniem oczekiwań." Kiedy ludzie przestają wierzyć, że inflacja spadnie, zaczynają podejmować decyzje, takie jak negocjacje płacowe, ustalanie cen, warunki umów, zakładając, że inflacja pozostanie wysoka lub wzrośnie. W tym momencie inflacja staje się samospełniającą się przepowiednią i potrzebny jest poważny szok polityki, by przerwać ten cykl.

Ludzie czekający w kolejce w urzędzie pracy, podczas gdy ich wydatki rosną gwałtownie. Źródło: Cleveland Fed

Kluczowe postacie, które ukształtowały historię stagflacji

Wiele osób odegrało kluczowe role w tym, jak stagflacja była rozumiana, doświadczana i ostatecznie rozwiązana.

Paul Volcker to prawdopodobnie najważniejsze nazwisko na tej liście. Kiedy objął stanowisko Przewodniczącego Federal Reserve w 1979 roku, inflacja w USA wymykała się spod kontroli. Jego rozwiązanie było zdecydowane i bolesne: podnieść stopy procentowe tak wysoko, że pożyczanie stało się niezwykle drogie, zmuszając gospodarkę do spowolnienia. Stopa funduszy federalnych sięgnęła niemal 21% w 1981 roku. Efektem były dwie kolejne recesje i znaczące straty miejsc pracy, ale to zadziałało. Inflacja spadła z ponad 13% do poniżej 4% w ciągu kilku lat. Podejście Volckera stało się wzorcem dla tego, jak banki centralne radzą sobie z galopującą inflacją.

Margaret Thatcher stanęła w obliczu podobnego kryzysu w Wielkiej Brytanii. Wybrana na urząd w 1979 roku podczas tak zwanego „Zimy niezadowolenia”, która była okresem powszechnych strajków i paraliżu gospodarczego, dążyła do agresywnych reform wolnorynkowych. Ograniczyła władzę związków zawodowych, zmniejszyła wydatki publiczne i przyjęła surową politykę monetarną. Jej podejście było głęboko kontrowersyjne i powodowało prawdziwe trudności w wielu społecznościach, ale przyniosło kontrolę inflacji.

Milton Friedman i Edmund Phelps zasługują na uznanie za dostrzeżenie problemu zanim się pojawił. Oboje ekonomiści argumentowali pod koniec lat 60., że krzywa Phillipsa jest wadliwa i że próba trwałej wymiany wyższej inflacji na niższe bezrobocie w końcu się nie powiedzie. Ich prognozy okazały się zadziwiająco trafne, a ich prace zmieniły teorię makroekonomiczną.

Jerome Powell, obecny przewodniczący Rezerwy Federalnej, powrócił do tej dyskusji w kwietniu 2025 roku, gdy publicznie ostrzegł, że nowe polityki taryfowe stwarzają zagrożenie stagflacyjne. Jego komentarze dały do zrozumienia, że Fed traktuje to ryzyko poważnie i uważnie obserwuje nadchodzące dane.

Co się dzieje, gdy nastaje stagflacja

Konsekwencje stagflacji często opisuje się jako "finansową imadło", ponieważ zaciskają one gospodarstwa domowe, firmy i rządy z wielu stron jednocześnie.

Dla pracowników i konsumentów najbliższym skutkiem jest utrata siły nabywczej. Kiedy ceny rosną szybciej niż płace, co niemal zawsze ma miejsce podczas stagflacji, sprawia to, że ludzie mogą sobie pozwolić na mniej, nawet jeśli ich nominalne wynagrodzenie pozostaje takie samo. Podstawowe potrzeby, takie jak jedzenie, mieszkanie i energia, zajmują większą część budżetu domowego, a wydatki dyskrecjonalne są ograniczane. W praktyce odczuwa się to jak obniżkę wynagrodzenia, mimo że pensja faktycznie się nie zmienia.

Dla firm sytuacja jest równie trudna. Wyższe koszty nakładów zmniejszają marże, a słabszy popyt konsumencki oznacza niższe przychody. Wiele firm odpowiada na to zamrażaniem zatrudnienia, redukcją godzin pracy lub zwolnieniami pracowników. To powoduje wzrost bezrobocia, co jeszcze bardziej ogranicza wydatki konsumenckie, a cykl nasila się samoczynnie.

Rynki finansowe również mają tendencję do pogorszenia. Akcje zwykle osiągają gorsze wyniki w okresach stagflacji, ponieważ zyski przedsiębiorstw są ściskane z obu stron – przez wyższe koszty i niższą sprzedaż. Obligacje mogą również mieć problemy, jeśli inflacja zmniejsza realną wartość płatności o stałym dochodzie. Te klasy aktywów, które mają naturalną ochronę przed inflacją, takie jak surowce i nieruchomości, zwykle radzą sobie lepiej.

Dylemat banku centralnego: dlaczego stagflacja jest tak trudna do naprawienia

To jest część, która sprawia, że stagflacja jest naprawdę niebezpieczna z punktu widzenia polityki. Standardowe narzędzia do walki z inflacją i standardowe narzędzia do walki z recesją działają w przeciwnych kierunkach.

Jeśli bank centralny podniesie stopy procentowe, aby schłodzić inflację, pożyczanie staje się droższe. To spowalnia inwestycje, ogranicza wydatki konsumenckie i może pogłębić recesję. Bezrobocie rośnie. W normalnej recesji bez inflacji postępowałbyś odwrotnie, np. obniżając stopy, wstrzykując płynność i stymulując popyt. Dylemat polega na tym, że nie można stymulować popytu, gdy ceny już rosną zbyt szybko, ponieważ tylko pogarsza to inflację.

To jest dokładnie pułapka, w którą wpadli decydenci w latach 70. Przez większą część dekady Fed próbował znaleźć złoty środek, podnosząc stopy procentowe nieznacznie, potem je obniżając, gdy wzrastało bezrobocie, a następnie znowu podnosząc je, gdy inflacja gwałtownie rosła. To nie działało zgodnie z zamierzeniem. Gospodarka oscylowała między złym a gorszym, aż Volcker ostatecznie zdecydował się priorytetowo traktować inflację za wszelką cenę, akceptując recesję, która z tym przyszła.

W 2025 roku Fed stoi przed podobnym dylematem, ale z dodatkową komplikacją znacznie wyższego poziomu zadłużenia. Agresywne podnoszenie stóp procentowych mogłoby wywołać falę niewypłacalności wśród nadmiernie zadłużonych kredytobiorców. Utrzymywanie niskich stóp mogłoby spowodować trwałe zakorzenienie się oczekiwań inflacyjnych. Nie ma łatwej odpowiedzi.

Jak rynki wschodzące najbardziej cierpią

Podczas gdy stagflacja jest bolesna dla gospodarek zaawansowanych, może być druzgocąca dla gospodarek rynków wschodzących i rozwijających się (EMDE). Lata 70. i 80. wyraźnie to pokazały.

Kiedy Rezerwa Federalna drastycznie podniosła stopy procentowe za rządów Volckera, dolar amerykański znacznie się umocnił. Dla krajów w Ameryce Łacińskiej, Afryce Subsaharyjskiej i części Azji, które zaciągnęły duże pożyczki w dolarach, matematyka nagle stała się katastrofalna. Ich długi były denominowane w walucie, która szybko się umacniała, a jednocześnie rosły odsetki od tych długów. Wiele krajów, w tym Argentyna, Brazylia i Meksyk, ogłosiło niewypłacalność lub wymagało pilnej restrukturyzacji.

Ta sama dynamika może się powtórzyć w 2025 roku. Wiele rynków wschodzących i gospodarek rozwijających się (EMDE) weszło w obecny okres z podniesionym poziomem zadłużenia i ograniczonymi buforami fiskalnymi. Jeśli globalna stagflacja zmusi Fed i inne banki centralne do bardziej agresywnego zaostrzania polityki pieniężnej, przepływy kapitału mogą przejść z rynków wschodzących, waluty mogą osłabnąć, a koszty obsługi długu mogą gwałtownie wzrosnąć. Bank Światowy wskazał to jako jedno z najpoważniejszych ryzyk systemowych w obecnym środowisku.

Jak chronić swoje finanse podczas stagflacji

Zrozumienie makroekonomicznego obrazu jest ważne, ale równie istotne jest wiedzieć, co zrobić na poziomie osobistym. Oto strategie, które eksperci finansowi konsekwentnie polecają w okresach stagflacji.

Zbuduj większy bufor gotówkowy. Standardowa porada dotycząca utrzymywania funduszu awaryjnego na poziomie od trzech do sześciu miesięcy wydatków nadal obowiązuje, ale musi być przeliczona w warunkach inflacyjnych. Jeśli Twoje miesięczne koszty rosną o 8-10% rocznie, suma, którą zaoszczędziłeś w zeszłym roku, jest już nieaktualna. Regularnie oceniaj swoje podstawowe wydatki i odpowiednio zwiększaj cel oszczędnościowy.

Zdywersyfikuj inwestycje w aktywa odporne na inflację. Nie wszystkie aktywa reagują na stagflację w ten sam sposób. Te, które zazwyczaj utrzymują wartość lub zyskują na wartości, to:

\n
• Złoto i metale szlachetne - historycznie jedna z najsilniejszych ochron przed inflacją i dewaluacją waluty
\n
• Surowce - energia, rolnictwo i metale przemysłowe często drożeją w okresach inflacji, ponieważ są to surowce, których rosnące koszty napędzają inflację
\n
• Nieruchomości - wartość nieruchomości i dochody z najmu mają tendencję do nadążania za inflacją w długim terminie, chociaż mogą być niestabilne w krótkim okresie
\n
• Agresywnie zarządzaj swoim zadłużeniem - To jeden z najbardziej niedocenianych kroków. W czasie stagflacji banki centralne podnoszą stopy procentowe, aby zwalczyć inflację. Jeśli posiadasz zadłużenie o zmiennej stopie, takie jak karty kredytowe, kredyty hipoteczne o zmiennej stopie, linie kredytowe, twoje płatności automatycznie wzrosną. Spłacenie wysokoprocentowego zadłużenia o zmiennej stopie zanim stopy jeszcze wzrosną może zaoszczędzić ci znaczne pieniądze i zmniejszyć twoją finansową podatność.
\n

Co debata nad stagflacją oznacza dla kryptowalut i aktywów cyfrowych

Dla odbiorców już aktywnych na rynkach kryptowalutowych, dyskusja o stagflacji ma kilka specyficznych implikacji wartych rozważenia.

Bitcoin i inne aktywa cyfrowe nigdy nie istniały podczas prawdziwego epizodu stagflacji. Klasa aktywów powstała w 2009 roku, w trakcie odbudowy po globalnym kryzysie finansowym, i dojrzewała w ciągu dekady niskich stóp procentowych oraz obfitej płynności. Nie ma więc historycznego podręcznika, jak kryptowaluty zachowują się, gdy wzrost gospodarczy zatrzymuje się, a inflacja utrzymuje się jednocześnie.

To powiedziawszy, narracja wokół Bitcoina jako „cyfrowego złota”, które jest postrzegane jako rzadki, zdecentralizowany magazyn wartości, może zyskać na znaczeniu w okresach osłabienia zaufania do tradycyjnej polityki monetarnej. Jeśli banki centralne będą miały trudności z efektywnym zarządzaniem stagflacją lub jeśli waluty fiducjarne zaczną tracić moc nabywczą w przyspieszonym tempie, popyt na alternatywne magazyny wartości może wzrosnąć. To jest hipoteza, a nie gwarancja, ale takie rozważania prowadzi wielu inwestorów instytucjonalnych.

Bardziej bezpośrednim ryzykiem dla rynków kryptowalut jest sytuacja płynnościowa. Jeśli banki centralne będą agresywnie zaostrzać politykę, aby zwalczać inflację, aktywa o podwyższonym ryzyku, w tym kryptowaluty, prawdopodobnie znajdą się pod presją. Kluczową zmienną do obserwacji jest to, czy decydenci będą priorytetowo traktować zwalczanie inflacji (co jest negatywne dla aktywów ryzykownych w krótkim terminie), czy wspieranie wzrostu gospodarczego (co potencjalnie jest korzystniejsze dla aktywów spekulacyjnych, ale wiąże się z wyższym ryzykiem inflacji w dłuższej perspektywie).

Stagflacja wraca na radar i to powinno zmienić twoje myślenie

Stagflacja to nie tylko rozdział w podręczniku ekonomii. To realne i powtarzające się ryzyko, które może przekształcić portfele, zniszczyć siłę nabywczą i wymusić bolesne decyzje polityczne. Lata 70. pokazały, co się dzieje, gdy decydenci lekceważą to zagrożenie. Sytuacja z lat 2025-2026 z szokami taryfowymi, niestabilnością geopolityczną, skutkami pandemii i rekordowym poziomem zadłużenia pokazuje wczesne oznaki, które przypominają tamtą epokę.

Dobrą wiadomością jest to, że mieliśmy już podobną sytuację. Banki centralne, pomimo swoich ograniczeń, wyciągnęły wnioski z ery Volckera. Inwestorzy indywidualni, którzy rozumieją dynamikę stagflacji, mogą ustawić się przed krzywą, zamiast reagować dopiero po wyrządzeniu szkód. Plan działania nie jest skomplikowany: dywersyfikuj, zarządzaj długiem, buduj rezerwy gotówki i bacznie obserwuj, co zrobią banki centralne. Jak mówi stare przysłowie, obserwuj ich czyny, a nie tylko słowa.