Wat maakt Bitcoin-transacties traceerbaar?

De intrinsieke transparantie van Bitcoin begrijpen

Bitcoin, de baanbrekende gedecentraliseerde digitale valuta, draait op een revolutionaire technologie die bekendstaat als de blockchain. Dit openbare, onveranderlijke en gedistribueerde grootboek is fundamenteel voor de veiligheid en operationele integriteit, maar het geeft Bitcoin-transacties ook een inherente transparantie die ze duidelijk traceerbaar maakt. In tegenstelling tot traditionele banksystemen waar transactiegegevens privé zijn en worden beheerd door centrale instellingen, wordt elke Bitcoin-transactie uitgezonden naar het hele netwerk, geverifieerd door deelnemers en permanent vastgelegd in een blok, dat vervolgens aan de keten wordt toegevoegd. Deze wereldwijde zichtbaarheid is de belangrijkste drijfveer achter de traceerbaarheid van Bitcoin.

In de kern functioneert de Bitcoin-blockchain als een open boek waarin elke waardeoverdracht sinds het begin in 2009 gedetailleerd wordt beschreven. Elk blok bevat een tijdstempel, een lijst met transacties en een verwijzing naar het vorige blok, waardoor een ononderbroken keten van records ontstaat. Dit ontwerp zorgt ervoor dat iedereen de volledige geschiedenis van elke Bitcoin (BTC) in omloop kan inzien. Hoewel dit niveau van transparantie cruciaal is voor het behoud van de integriteit van het netwerk en het voorkomen van double-spending, legt het tegelijkertijd de basis voor geavanceerde tracking en analyse van financiële stromen over het netwerk.

Pseudonimiteit vs. Anonimiteit: De nuance van Bitcoin-adressen

Een veelvoorkomend misverstand over Bitcoin is dat het volledige anonimiteit biedt. In werkelijkheid biedt Bitcoin pseudonimiteit. Om dit onderscheid te begrijpen, is het essentieel om te weten hoe Bitcoin-adressen functioneren.

• Definitie van pseudonimiteit: Een pseudoniem is een naam die niet iemands wettelijke naam is, maar die consequent wordt gebruikt en na verloop van tijd aan een individu kan worden gekoppeld. In de context van Bitcoin dienen wallet-adressen als deze pseudoniemen. Wanneer een gebruiker Bitcoin verzendt of ontvangt, communiceert hij met deze alfanumerieke reeksen, die verschijnen als een willekeurige opeenvolging van letters en cijfers (bijv. 1A1zP1eW5QGfi2DCLfWzXGsZz6fztsePqB). Deze adressen zijn niet inherent gekoppeld aan de identiteit van een gebruiker in de echte wereld.
• Definitie van anonimiteit: Ware anonimiteit houdt in dat de identiteit van een persoon volledig onbekend en ontraceerbaar is. Dit is over het algemeen niet het geval bij Bitcoin, aangezien de verbindingen tussen pseudonieme adressen onder bepaalde omstandigheden kunnen worden gedeanonimiseerd.

Het Bitcoin-netwerk zelf vereist niet dat gebruikers persoonlijke informatie verstrekken om een wallet aan te maken of transacties uit te voeren. Gebruikers kunnen een onbeperkt aantal adressen genereren zonder enige identiteitsverificatie. Deze ontwerpkeuze leidde er aanvankelijk toe dat velen geloofden dat Bitcoin een toevluchtsoord was voor anonieme transacties. Het openbare karakter van de blockchain betekent echter dat, hoewel een adres niet direct de naam van een gebruiker onthult, de volledige geschiedenis van het vermogen dat aan dat adres is gekoppeld voor iedereen zichtbaar is. Deze fundamentele transparantie is wat de uiteindelijke deanonimisering van Bitcoin-gebruikers mogelijk maakt.

Hoe Bitcoin-transacties worden geregistreerd en gekoppeld

De traceerbaarheid van Bitcoin-transacties vloeit rechtstreeks voort uit hun structuur en de operationele mechanica van de blockchain. Elke transactie op het Bitcoin-netwerk omvat inputs en outputs, wat in feite verwijzingen zijn naar unspent transaction outputs (UTXO's) van eerdere transacties.

1. UTXO-model: In tegenstelling tot traditionele bankrekeningen die een saldo aanhouden, "houden" Bitcoin-wallets eigenlijk geen Bitcoin vast. In plaats daarvan beheren ze een verzameling UTXO's die zijn toegewezen aan de adressen van de wallet. Wanneer u Bitcoin wilt uitgeven, selecteert uw wallet een of meer UTXO's die gezamenlijk het bedrag dekken dat u wilt verzenden. Deze UTXO's worden de "inputs" voor uw nieuwe transactie.
2. Transactie-inputs en -outputs: Een nieuwe transactie verbruikt deze UTXO's (inputs) en creëert nieuwe UTXO's (outputs). Als u bijvoorbeeld 0,5 BTC wilt versturen en u heeft een UTXO van 1 BTC, dan verbruikt uw transactie de UTXO van 1 BTC en creëert twee nieuwe UTXO's: één van 0,5 BTC die naar het adres van de ontvanger wordt gestuurd, en een andere van 0,5 BTC (minus transactiekosten) die als wisselgeld naar een van uw eigen adressen wordt teruggestuurd.
3. Openbaar record: Elke transactie, inclusief de inputs, outputs en de betrokken bedragen, wordt cryptografisch ondertekend en uitgezonden naar het netwerk. Zodra deze door miners is gevalideerd en in een blok is opgenomen, wordt het een onveranderlijk deel van de blockchain-geschiedenis.
4. Transactie-ID's (TXID's): Elke transactie krijgt een unieke identificatiecode (TXID). Met deze TXID kan iedereen de transactie opzoeken in een block explorer, wat de details onthult: de verzendende adressen, de ontvangende adressen, het overgedragen bedrag, de transactiekosten en het blok waarin de transactie is bevestigd.
5. Transacties koppelen: Omdat elke output van de ene transactie een input kan worden voor een volgende transactie, ontstaat er een doorlopende keten van eigendom. Deze keten kan achterwaarts worden gevolgd tot het punt waar de Bitcoin voor het eerst werd gedolven (mined), of voorwaarts om de huidige locatie te volgen. Deze "transactiegrafiek" is de primaire gegevensbron voor tracering.

Als adres A bijvoorbeeld Bitcoin naar adres B stuurt, en adres B stuurt het vervolgens naar adres C, kan iedereen deze reeks overdrachten zien. Hoewel ze in eerste instantie misschien niet weten wie de controle heeft over adres A, B of C, kunnen ze de stroom van fondsen tussen deze pseudoniemen observeren.

Instrumenten en technieken voor het traceren van transacties

Het openbare en gekoppelde karakter van Bitcoin-transacties heeft geleid tot de ontwikkeling van geavanceerde tools en technieken voor blockchain-tracering. Deze worden ingezet door verschillende entiteiten, van wetshandhavingsinstanties tot cybersecuritybedrijven en compliance-afdelingen.

• Block explorers: Dit zijn webgebaseerde tools waarmee iedereen de blockchain kan doorzoeken. Door simpelweg een Bitcoin-adres of een transactie-ID in te voeren, kunnen gebruikers alle bijbehorende transacties, saldi en de stroom van fondsen bekijken. Hoewel ze eenvoudig zijn, leveren ze de ruwe data voor tracering.
• Adres-clustering: Dit is een van de krachtigste heuristieken die worden gebruikt bij blockchain-analyse. Omdat een enkele gebruiker of entiteit vaak meerdere Bitcoin-adressen beheert (bijv. voor privacy, boekhouding of het ontvangen van wisselgeld), proberen analisten deze adressen te groeperen. Veelvoorkomende clustering-heuristieken zijn:
  • Gemeenschappelijk input-eigendom: Als meerdere adressen als inputs worden gebruikt in een enkele transactie, is het zeer waarschijnlijk dat al deze input-adressen door dezelfde entiteit worden beheerd. Dit komt omdat er een privésleutel nodig is om fondsen van elke input uit te geven.
  • Wisselgeld-adressen: Zoals eerder beschreven, gaat het wisselgeld van een transactie vaak terug naar een adres dat door de afzender wordt beheerd. Het identificeren van deze patronen helpt bij het koppelen van adressen.
  • Stortings-/opnamepatronen: Exchanges of grote diensten hebben vaak herkenbare patronen voor het ontvangen en verzenden van fondsen, wat kan helpen bij het clusteren van hun bijbehorende adressen.
• Identificatie van entiteiten: Zodra clusters van adressen zijn geïdentificeerd, is de volgende stap het koppelen van deze clusters aan entiteiten in de echte wereld. Dit omvat vaak:
  • KYC/AML-gegevens: Cryptocurrency-exchanges en andere gereguleerde financiële instellingen verzamelen doorgaans Know Your Customer (KYC) en Anti-Money Laundering (AML) informatie van hun gebruikers. Als een cluster van adressen communiceert met een exchange, en die exchange beschikt over identiteitsgegevens, vindt er een deanonimisering plaats.
  • Open Source Intelligence (OSINT): Publiek beschikbare informatie, zoals berichten op sociale media waarin gebruikers hun Bitcoin-adressen delen voor donaties, forumberichten of datalekken, kan worden gebruikt om adressen aan identiteiten te koppelen.
  • IP-adresanalyse: Hoewel complexer, kunnen IP-adressen die worden gebruikt om transacties uit te zenden soms geografische of netwerk-gerelateerde aanwijzingen geven, hoewel dit minder betrouwbaar is vanwege VPN's en Tor.
• Blockchain-analyse-software: Gespecialiseerde analysebureaus hebben eigen software ontwikkeld die deze traceringstechnieken automatiseert en schaalt. Deze platforms aggregeren enorme hoeveelheden blockchain-data en passen geavanceerde algoritmen, machine learning en uitgebreide databases van geïdentificeerde entiteiten toe om uitgebreide transactiegrafieken te bouwen en patronen van illegale activiteiten te identificeren.

De rol van exchanges en KYC bij deanonimisering

Hoewel de eigen laag van Bitcoin pseudoniem is, zijn de toegangspoorten tussen het traditionele financiële systeem en de cryptowereld vaak de punten van deanonimisering. Deze gateways zijn voornamelijk gecentraliseerde cryptocurrency-exchanges.

• Verplichte KYC/AML: De meeste gerenommeerde gecentraliseerde exchanges zijn gereguleerde entiteiten die voldoen aan KYC- en AML-regelgeving. Dit betekent dat gebruikers een persoonlijk identiteitsbewijs, bewijs van adres en soms een selfie moeten verstrekken om fiat-valuta te storten of op te nemen, of zelfs om aanzienlijke hoeveelheden crypto te verhandelen.
• Adressen koppelen aan identiteiten: Wanneer een gebruiker Bitcoin stort bij een exchange, weet de exchange welk van zijn stortingsadressen bij die specifieke gebruiker hoort. Wanneer een gebruiker Bitcoin opneemt, registreert de exchange eveneens het bestemmingsadres en koppelt dit aan de identiteit van de gebruiker. Dit creëert cruciale "on-ramps" en "off-ramps" die pseudonieme blockchain-adressen verbinden met identiteiten in de echte wereld.
• Gegevensdeling: In gevallen van vermoedelijke illegale activiteiten zijn exchanges wettelijk verplicht om mee te werken met wetshandhavingsinstanties en hen te voorzien van de identiteitsgegevens die horen bij specifieke transacties of adressen. Hierdoor kunnen onderzoekers fondsen traceren van de pseudonieme wallet van een crimineel, via een exchange, rechtstreeks naar hun identiteit in de echte wereld.

Deze interactie met gereguleerde entiteiten is een cruciaal zwak punt voor degenen die Bitcoin proberen te gebruiken voor illegale of privacy-schendende activiteiten, omdat het tastbare bruggen slaat tussen de pseudonieme blockchain en traditionele identiteitsregisters.

Motivaties voor het traceren van transacties

Het vermogen om Bitcoin-transacties te traceren dient een veelheid aan belangrijke doelen, gedreven door zowel naleving van de regelgeving als veiligheidsoverwegingen.

• Wetshandhaving en anti-witwassen (AML): Dit is wellicht de meest prominente motivatie. Instanties zoals de FBI, DEA en Interpol maken gebruik van blockchain-tracering om financiële misdaad te bestrijden, waaronder:
  • Drugshandel: Het traceren van fondsen uit de verkoop van illegale drugs.
  • Ransomware-aanvallen: Het volgen van losgeldbetalingen om aanvallers te identificeren.
  • Terrorismefinanciering: Het verstoren van financieringsnetwerken voor terroristische organisaties.
  • Fraude en oplichting: Het opsporen van fondsen die zijn gestolen van slachtoffers van crypto-fraude.
  • Witwassen: Het identificeren van pogingen om de herkomst van illegale fondsen te verhullen.
• Naleving van de regelgeving: Financiële instellingen en exchanges gebruiken traceringstools om te voldoen aan AML- en CTF-regelgeving (Counter-Terrorist Financing). Ze moeten risicovolle transacties en aan sancties gerelateerde adressen identificeren en verdachte activiteiten melden.
• Handhaving van sancties: Regeringen leggen sancties op aan individuen, entiteiten en landen. Blockchain-tracering helpt te identificeren of gesanctioneerde partijen Bitcoin proberen te gebruiken om deze beperkingen te omzeilen.
• Cybersecurity en incidentrespons: Bedrijven die slachtoffer zijn van cyberaanvallen (bijv. ransomware) gebruiken tracering om de eisen van de aanvaller te volgen en mogelijk de daders te identificeren of hun operationele methoden te begrijpen.
• Due diligence en risicobeoordeling: Bedrijven die met crypto werken, moeten het risico van bepaalde adressen of fondsen beoordelen, vooral bij het onboarden van nieuwe klanten of het verwerken van grote transacties.
• Asset recovery: In gevallen van diefstal of fraude kan tracering helpen bij het identificeren van de uiteindelijke bestemming van gestolen fondsen, wat kan helpen bij herstelpogingen.

Beperkingen en uitdagingen bij het traceren van Bitcoin

Hoewel Bitcoin-transacties zeer traceerbaar zijn, is het proces niet zonder uitdagingen en beperkingen. Deze factoren kunnen traceringspogingen bemoeilijken en soms verhinderen.

• Hergebruik van adressen: Hoewel dit over het algemeen wordt afgeraden voor de privacy, hergebruiken sommige gebruikers of diensten hun Bitcoin-adressen. Als een adres voor meerdere transacties wordt gebruikt, vooral bij verschillende entiteiten of over verschillende tijdsperioden, kan het moeilijker zijn om onderscheid te maken tussen verschillende activiteiten van dezelfde entiteit. Geavanceerde tools kunnen hier echter vaak rekening mee houden.
• Mixdiensten (CoinJoin): Diensten zoals CoinJoin werken actief aan het verbreken van de deterministische link tussen transactie-inputs en -outputs. Door transacties van meerdere gebruikers te combineren in één grote transactie, verhullen ze welke input-fondsen overeenkomen met welke output-fondsen, waardoor het extreem moeilijk wordt om specifieke bedragen te traceren.
• Off-chain transacties: Transacties die buiten de hoofd-blockchain van Bitcoin worden uitgevoerd, zoals op het Lightning Network, worden niet publiekelijk geregistreerd in het primaire grootboek. Hoewel deze netwerken hun eigen interne grootboeken hebben, zijn deze over het algemeen privé tussen deelnemers en wordt mogelijk alleen de uiteindelijke afwikkeling (het openen en sluiten van kanalen) op de hoofdketen vastgelegd, waardoor de totale on-chain traceerbaarheid afneemt.
• Privacy-verhogende wallets en protocollen: Wallets die automatisch CoinJoin implementeren (bijv. Wasabi Wallet, Samourai Wallet) of toekomstige privacy-upgrades (zoals het potentieel van Taproot om script-uitgaven te verhullen) kunnen tracering complexer maken.
• Gebrek aan directe identiteitsinformatie: De fundamentele uitdaging blijft dat de blockchain zelf geen identiteitsgegevens uit de echte wereld bevat. Alle traceringspogingen berusten op inferentiële analyse, heuristieken en externe gegevensbronnen (zoals KYC van exchanges) om adressen aan individuen te koppelen. Als illegale actoren deze deanonimiseringspunten vermijden, wordt tracering aanzienlijk moeilijker.
• Gefragmenteerde data en technische complexiteit: Het enorme volume aan Bitcoin-transacties (meer dan 800 miljoen eind 2023) en de complexe, onderling verbonden aard van de transactiegrafiek vereisen geavanceerde rekenkracht en expertise om effectief te analyseren.
• Custodial diensten: Fondsen die worden beheerd door custodial diensten (zoals een gecentraliseerde exchange-wallet waar de gebruiker de privésleutels niet beheert) worden vermengd met de fondsen van andere gebruikers. Hoewel de exchange weet wie wat bezit, verschijnen deze fondsen op de blockchain vaak als overdrachten naar of van een grote, geconsolideerde exchange-wallet. Dit maakt het moeilijk om specifieke gebruikersgelden te traceren zodra ze zich binnen het interne systeem van de exchange bevinden, totdat ze worden opgenomen.

Privacy-verhogende technologieën (PET's) en hun impact

De spanning tussen transparantie en privacy in Bitcoin heeft geleid tot de ontwikkeling van diverse Privacy Enhancing Technologies (PET's) die ontworpen zijn om traceerbaarheid te verstoren.

• CoinJoin: Zoals vermeld is CoinJoin een vertrouwensloze methode om transacties van meerdere gebruikers te combineren in één grote transactie. Alle deelnemers dragen inputs bij en ontvangen outputs van gelijke waarde, waardoor het voor een waarnemer moeilijk is om te bepalen welke output bij welke input hoort. Dit doorbreekt de heuristiek van gemeenschappelijk input-eigendom. Wallets zoals Wasabi Wallet en Samourai Wallet integreren CoinJoin-functies rechtstreeks.
• Mixdiensten (gecentreerd): Deze diensten ontvangen Bitcoin van gebruikers en sturen vervolgens een gelijk bedrag (minus kosten) terug uit een aparte pool van fondsen, vaak met vertragingen en gevarieerde bedragen. Gebruikers moeten de mixer echter vertrouwen dat deze de fondsen niet steelt of transacties logt, en deze diensten zijn vaak doelwit van wetshandhaving.
• Lightning Network: De layer-2 schaaloplossing van Bitcoin, het Lightning Network, verwerkt transacties off-chain binnen betalingskanalen. Alleen het openen en sluiten van deze kanalen wordt vastgelegd op de hoofdblockchain, wat de on-chain voetafdruk aanzienlijk verkleint en de privacy voor tussentijdse transacties verbetert.
• Taproot (BIP's 340, 341, 342): Geactiveerd in november 2021, verbetert Taproot de flexibiliteit en privacy van transacties. Hoewel het geen directe anonimiteitsoplossing is, zorgt het ervoor dat complexe multi-signature transacties (zoals die in Lightning-kanalen of CoinJoin) er op de blockchain identiek uitzien als eenvoudige single-signature transacties. Deze "transactie-ononderscheidbaarheid" maakt het voor waarnemers moeilijker om verschillende soorten transacties te onderscheiden, wat privacy-verhogende methoden kan verhullen.
• Hierarchisch Deterministische (HD) Wallets: Hoewel op zichzelf geen PET, verhoogt het gebruik van HD-wallets die automatisch nieuwe adressen genereren voor elke transactie (vooral voor wisselgeld) de privacy door adreshergebruik minder gebruikelijk te maken. Hierdoor wordt het moeilijker om activiteiten aan een enkel statisch adres te koppelen.

Het is belangrijk op te merken dat hoewel deze PET's tracering bemoeilijken, ze geen perfecte anonimiteit garanderen. Hun effectiviteit kan variëren en er wordt voortdurend onderzoek gedaan naar het verbeteren van zowel traceringstechnieken als privacymaatregelen.

Het evoluerende landschap van blockchain-forensisch onderzoek

Het veld van blockchain-forensica evolueert snel, gedreven door de toenemende adoptie van cryptocurrencies en de groeiende verfijning van zowel legitieme als illegale actoren.

• Geavanceerde analyse: Analysebureaus blijven krachtigere algoritmen ontwikkelen, waarbij machine learning en kunstmatige intelligentie worden ingezet om subtiele patronen te identificeren, toekomstige bewegingen te voorspellen en verborgen verbindingen binnen de enorme hoeveelheid blockchain-data te ontdekken.
• Integratie met traditionele forensica: Blockchain-tracering wordt steeds vaker geïntegreerd met traditioneel financieel forensisch onderzoek en cybercrime-onderzoeken, wat een nieuwe dimensie toevoegt aan strafrechtelijke vervolging en het herstellen van activa.
• Aanpassing van regelgeving: Toezichthouders wereldwijd passen hun kaders voortdurend aan om de uitdagingen en kansen van cryptocurrencies aan te pakken. Dit omvat het ontwikkelen van duidelijkere richtlijnen voor exchanges, het bevorderen van internationale samenwerking en het financieren van onderzoek naar blockchain-analyse.
• Proactieve monitoring: Naast reactieve onderzoeken wordt blockchain-analyse gebruikt voor proactieve monitoring, waarbij verdachte activiteiten in realtime worden geïdentificeerd om illegale transacties te voorkomen voordat ze volledig zijn voltooid.

Concluderend: het kernontwerp van Bitcoin, gecentreerd rond een transparant en onveranderlijk openbaar grootboek, maakt transacties inherent traceerbaar. Hoewel pseudonieme adressen een laag van scheiding bieden met identiteiten in de echte wereld, vermindert de onderlinge verbondenheid van transacties, samen met geavanceerde traceringstools en de cruciale rol van gereguleerde exchanges, de ware anonimiteit aanzienlijk. De voortdurende wapenwedloop tussen privacy-verhogende technologieën en geavanceerde traceringstechnieken zorgt ervoor dat het landschap van de traceerbaarheid van Bitcoin zal blijven evolueren en de toekomstige toepassing en het regelgevend toezicht zal blijven vormen.